Get Adobe Flash player

Licznik odwiedzin

Dzisiaj145
Wczoraj155
W ostatnim tygodniu631
W ostatnim miesiącu4562
Wszystkich98728

VCNT - Visitorcounter


Dr Piotr Telusiewicz

KUL Stalowa Wola

 

AUTORYTET RODZICÓW W ŚWIETLE ART. 95 I 96

KODEKSU RODZINNEGO I OPIEKUŃCZEGO

Parental authority in the light of Articles 95 and 96 of the Family

and Guardianship Code

 

1. Wprowadzenie

Gdyby zapytać o istnienie, funkcjonowanie terminu „autorytet” w prawie, to pierwsze skojarzenie mogłoby prowadzić do stwierdzenia, że taki zwrot z pewnością w normie prawnej się pojawia, bądź że musi się pojawiać. Przecież od samej normy prawnej wymaga się tego by „miała autorytet”, który jest niezbędny do jej skutecznego zastosowania w praktyce. Zresztą, można powiedzieć, iż system prawa polskiego, w ogóle jako system, zawiera akty prawne, które dotyczą różnych dziedzin życia bezpośrednio lub pośrednio związanych z koniecznością istnienia autorytetu po stronie podmiotów, które konkretną normę prawną mogą zastosować w praktyce.

Przekłamaniem byłoby stwierdzenie, że „autorytet” jako taki, ma największe zastosowanie w prawie rodzinnym i opiekuńczym, oraz że w tej dziedzinie prawa najczęściej występuje. Wstępne badania w tym zakresie dostarczają zupełnie innych wniosków. Poszukiwanie zwrotu „autorytet” bezpośrednio w treści aktów prawnych pozwala na stwierdzenie, że występuje ono w tych ustawach czy umowach międzynarodowych, które dotyczą: wykonywania zawodów prawniczych[1], wykonywania zawodów związanych z opieką zdrowotną[2], sposobów przeprowadzania konkursów na określone stanowiska[3]. Zdecydowanie widoczne natomiast jest to, że przedmiotowy zwrot nie występuje w tych przepisach, które regulują uprawnienia i obowiązki nauczycieli, osób, którym przysługuje status wychowawcy, opiekunów, czy wreszcie osób, które tworzą tzw. rodziny zastępcze.

W zaakcentowanym wyżej wyliczeniu świadomie zostało pominięte wskazanie na rodziców. Ogólnie rzecz biorąc, bez odniesienia do jakiejkolwiek dziedziny nauki, to oni są przecież traktowani jako te pierwsze, naturalnie uprawnione osoby, które mają prowadzić proces wychowawczy i czuwać nad jego przebiegiem. Jako pewnego, należy użyć sformułowania, że system prawa polskiego, a w szczególności system prawa rodzinnego, właśnie w ten sposób rodziców postrzega. Treść norm zawartych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, czyli tym akcie prawnym, który jest trzonem całego systemu prawa rodzinnego, wydaje się wskazywać na rodziców, jako tych, których autorytet ustawodawca przyjmuje w sposób naturalny i niepodważalny (choć w tym ostatnim przypadku, stwierdzenie takie może się wydawać zbyt daleko idące).

Niniejszy artykuł ma na celu sumaryczne przedstawienie dwóch przepisów prawnych, zawartych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, których treść wskazuje na to, iż ustawodawca w całej rozciągłości uznaje autorytet rodziców w procesie wychowawczym dziecka.

 

2. Pojęcie władzy rodzicielskiej

Analiza art. 95 i 96 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wymaga by dość krótko przedstawić sposób rozumienia władzy rodzicielskiej. Pozawala to jednocześnie na jasne wyodrębnienie trzech płaszczyzn, które w kontekście władzy rodzicielskiej, są regulowane przez Kodeks. Przyjmuje się, że władza rodzicielska jest to ogół uprawnień i obowiązków rodziców względem osoby i majątku dziecka, których celem jest zapewnienie dziecku należytej pieczy i ochrony jego interesów[4]. Precyzując, tę doktrynalną tylko definicję, należy wskazać, że w świetle przepisów prawnych można wyszczególnić trzy elementy, które tworzą tzw. zakres przedmiotowy władzy rodzicielskiej. Należą do nich piecza nad osobą dziecka, zarząd majątkiem dziecka oraz reprezentowanie dziecka[5]. W kontekście przedmiotowego artykułu skupić się trzeba na elemencie, który został wymieniony jako pierwszy, tj. pieczą nad osobą dziecka.

 

3. Piecza nad osobą dziecka

Odnosząc się do podstawowego, jak się wydaje, elementu przedmiotowego zakresu władzy rodzicielskiej, zaznaczyć należy, że ustawodawca posługuje się zwrotem „piecza nad osobą dziecka” w art. 95 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jednocześnie, co jest godne zauważenia, w tym samym paragrafie, wspomina o wychowaniu dziecka. Doktryna dość jednolicie traktuje wskazany zwrot, uznając, że piecza nad osobą dziecka oznacza obowiązki i uprawnienia w zakresie wychowania dziecka, kierowania nim, troski o zapewnienie dziecku odpowiednich warunków egzystencji i bezpieczeństwa[6]. Idąc za brzemieniem art. 96 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, precyzuje się, że piecza nad dzieckiem obejmuje troskę o fizyczny i duchowy rozwój dziecka w celu należytego przygotowania go do pracy i dorosłego życia[7]. Według T. Smyczyńskiego elementy szczegółowe pieczy nad dzieckiem można rozpatrywać z różnego punktu widzenia, jednak w zakresie stosunków rodzinnoprawnych należy rozróżniać je według tego, czy zachowania rodziców wywołują skutki w sferze faktów, czy również wpływają na sytuacją prawną dziecka[8].

Z wyżej wymienionymi uprawnieniami i obowiązkami rodziców zdecydowanie połączony jest, zaakcentowany w art. 95 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek okazywania przez dziecko posłuszeństwa rodzicom. Jest on jednym z niewielu przykładów normy bez sankcji, której celem jest wyrażenie przez ustawodawcę modelowego ujęcia relacji rodzice - dzieci[9].

Okazuje się, że w art. 95 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego odnaleźć można, nie tyle co przejawy, ale silne uznanie przez ustawodawcę autorytetu rodziców jako tych, którzy mają wychowywać dziecko. Przepis ten stanowi więc swoistego rodzaju punkt wyjścia, który prowadzi do następnej normy prawnej, regulującej ściśle zagadnienie wychowania dziecka przez rodziców. Chodzi tu konkretnie o art. 96 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

 

4. Obowiązek wychowania

Zasygnalizowany wyżej art. 96 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego składa się z kilku istotnych części, które przez doktrynę prawa rodzinnego i opiekuńczego są zdecydowanie rozdzielane. Stanowi on, że rodzice wychowują dziecko pozostające pod ich władzą rodzicielską i kierują nim[10]. Dodaje, że rodzice obowiązani są troszczyć się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka i przygotowywać je należycie do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień[11]. W przytoczonej treści normy prawnej wyraźnie widoczne jest rozłożenie akcentów na poszczególne sfery życia dziecka oraz czynności jakie mają podejmować rodzice względem jego osoby.

W tym miejscu, istotne dla przedmiotowego artykułu staje się skoncentrowanie tylko na jednej części omawianego przepisu, tj. na obowiązku wychowania dziecka przez rodziców. Jak widać, w art. 96 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ustawodawca nakładając na rodziców obowiązek wychowania dziecka, „dość pobieżnie” sprecyzował jak ma przebiegać proces wychowawczy, jakie środki przysługują rodzicom, czy wreszcie jakie kryteria powinni oni stosować[12]. Wydaje się, ze „naturalny” autorytet rodziców względem dziecka jest wystarczającą podstawą ku temu by ustawodawca całkowicie pozostawił kształtowanie procesu wychowawczego w rękach rodziców. Pamiętać przy tym należy, że mimo takiego podejścia, ustawodawca zabezpieczając się przed ewentualnymi problemami z wykonywaniem tego obowiązku (problemami powstającymi po stronie rodziców), przewidział środki służące modyfikacji władzy rodzicielskiej, tj. jej ograniczenie, zawieszenie i pozbawienie[13].

Skupiając się więc tylko na pojęciu wychowania, można przedstawić kilka, nie odbiegających zbytnio od siebie, poglądów przedstawicieli doktryny prawa rodzinnego i opiekuńczego. M. Andrzejewski, dokonując analizy art. 95 i 96 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, podkreśla, że ustawodawca nie sprecyzował pojęcia „wychowanie”[14]. Według niego Kodeks rodzinny i opiekuńczy posługuje się pojęciem wychowania rozumianym jako całokształt zabiegów mających na celu ukształtowanie człowieka pod względem fizycznym, moralnym, religijnym i umysłowym oraz przygotowanie go do życia w społeczeństwie[15]. Zaznacza, że rodzice powinni obowiązek wychowania wypełniać przy uwzględnieniu stopnia dojrzałości dziecka, wolności jego sumienia i wyznania oraz przekonań[16].

H. Ciepła uważa, że szczególne znaczenie w dziele wychowania dzieci ma oddziaływanie osobowości rodziców i ich osobisty przykład[17]. Podkreśla, że rodzice w normalnej rodzinie są dla dziecka najwyższym autorytetem[18]. Dodaje, że z tego względu rodzice powinni wykazywać wobec dziecka jak największe zainteresowanie, oddanie i poświęcenie oraz powinni jednakowo traktować wszystkie dzieci, gdyż mają one wyostrzone poczucie sprawiedliwości[19].

T. Smyczyński obowiązek wychowania omawia łącznie z obowiązkiem kierowania dzieckiem. Według niego pojęcia te krzyżują się częściowo, ponieważ kierowanie rozwojem psychicznym dziecka jest także elementem procesu wychowawczego[20]. Uważa on, że można przyjąć, iż wychowanie dziecka ma na względzie kształtowanie osobowości dziecka, a w szczególności jego postaw emocjonalnych, światopoglądu i systemu wartości, obowiązkowości, umiejętności współżycia w rodzinie i poza nią[21].

J. Ignatowicz i M. Nazar podkreślają, ze wychowanie obejmuje aspekt duchowy i fizyczny. Wskazują, że w zakresie kształtowania psychiki dziecka wychowanie obejmuje wpajanie weń zasad moralności i współżycia społecznego, kształtowanie prawego charakteru, wyrabianie w dziecku sumienności, pracowitości i poczucia obowiązku, wpajanie w dziecko miłości ojczyzny i nawyku poszanowania cudzej własności, a także własności społecznej, wreszcie zapewnienie dziecku odpowiedniego do jego uzdolnień wykształcenia i przygotowania do pracy zawodowej[22]. Wychowanie fizyczne traktują zaś jako to, które obejmuje dbałość o życie i zdrowie dziecka oraz o jego tężyznę fizyczną[23].

J. Winiarz wskazuje, że wychowanie powinno zmierzać do osiągnięcia przez dziecko możliwie wszechstronnego rozwoju jego osobowości, odpowiednio do uzdolnień, możliwości, zainteresowań, a także potrzeb społeczeństwa[24]. Uznaje, że na treść wychowania fizycznego składają się m.in.: troska o pełną sprawność fizyczną, troska o jego zdrowie i życie. Zaś do wychowania duchowego należy, według niego, utrwalanie reguł moralności, wyrabianie poczucia dyscypliny i obowiązku w stosunku do społeczeństwa, wyrabianie w dziecku poczucia osobistej godności, poszanowania drugich i samego siebie, kształtowanie wzajemnej pomocy, odwagi, prawdomówności[25].

 

5. Zakończenie

Powyżej wskazano na wybrane poglądy dotyczące obowiązku wychowania i rozumienia samego pojęcia „wychowanie”. Zestawienie zaprezentowanych stanowisk pozwala na stwierdzenie, że ustawodawca mimo różnych kontrowersji związanych z interpretacją art. 95 i 96 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego[26], zdecydowanie stawia na autorytet rodziców w procesie wychowawczym dziecka. Stanowisko takie jest całkowicie zasadne, a zawarte wyżej wyliczenie aspektów życia dziecka (duchowego i fizycznego) zdecydowanie to potwierdza. Tak naprawdę, tylko rodzice, prawidłowo wykonujący władzę rodzicielską, są zdolni do sprostania zadaniu wychowania ich wspólnego dziecka. Brak więc zwrotu „autorytet” w przepisach prawnych dotyczących m.in. rodziców może być traktowany jako wyraz naturalnego uznania przez ustawodawcę autorytetu rodziców względem dziecka, a zgłoszenie jakiegokolwiek postulatu w tym względzie, wydaje się całkowicie niezasadne.

Summary

 In the system of the family and Guardianship Code the expression „authority” is not used. However, the analysis of the Family and Guardianship Code regulations leads to a conclusion that the legislator, despite not pointing directly to „authority”, regards it as a natural part of parental power exercised by parents over their children. An example of his stance can be found in Articles 95 and 96, which pertain to duties and rights of parents in the sphere of child upbringing.

Literatura:

Andrzejewski M. Prawo rodzinne i opiekuńcze. Warszawa 2006.

Art. 71 f ustawy z dnia 14 lutego 1991 roku – Prawo o notariacie, Dz. U. 02, Nr 42, poz. 369 z późniejszymi zmianami.

Art. 29 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 roku o zawodach lekarza i lekarza dentysty, Dz. U. 05, Nr 226, poz. 1943 z późniejszymi zmianami.

Art. 7 ustawy z dnia 25 kwietnia 1997 roku o Polskiej Akademii Nauk, Dz. U. 97, Nr 75, poz. 469 z późniejszymi zmianami.

Ciepła H. [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz. pod red. K. Piaseckiego. Warszawa 2006.

Ignatowicz J., M. Nazar. Prawo rodzinne. Warszawa 2005.

Nazar M. [w:] T. A. Filipiak., J. Mojak., M. Nazar., E. Niezbecka. Zarys prawa cywilnego. Lublin 2003.

Smyczyński T. Prawo rodzinne i opiekuńcze. Warszawa 2005.

Strzebińczyk J. [w:] System prawa prywatnego. Prawo rodzinne i opiekuńcze. T. 12. pod. red. T. Smyczyńskiego. Warszawa 2003.

Winiarz J. Prawo rodzinne. Warszawa 1995.

 

 



[1] Zob. art. 71 f ustawy z dnia 14 lutego 1991 roku – Prawo o notariacie. Dz. U. 02, Nr 42, poz. 369 z późniejszymi zmianami.

[2] Zob. art. 29 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 roku o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Dz. U. 05, Nr 226, poz. 1943 z późniejszymi zmianami. 

[3] Zob. art. 7 ustawy z dnia 25 kwietnia 1997 roku o Polskiej Akademii Nauk. Dz. U. 97, Nr 75, poz. 469 z późniejszymi zmianami.

[4] M. Nazar [w:] T. A. Filipiak., J. Mojak., M. Nazar., E. Niezbecka. Zarys prawa cywilnego. Lublin 2003, s. 554.

[5] Tamże, s. s. 555.

[6] Tamże.

[7] M. Andrzejewski. Prawo rodzinne i opiekuńcze. Warszawa 2006, s. 138.

[8] T. Smyczyński. Prawo rodzinne i opiekuńcze. Warszawa 2005, s. 204

[9] Andrzejewski., jw. s. 138.

[10] Art. 96 KRO.

[11] Tamże.

[12] Aczkolwiek w doktrynie przedmiotu wskazuje się, ze to „dość pobieżne” wyodrębnienie elementów władzy rodzicielskiej oraz samego wychowania, nie ułatwia analizy art. 95 i 96 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ale stwarza istotne problemy interpretacyjne. Szerzej patrz  J. Strzebińczyk  [w:] System prawa prywatnego. Prawo rodzinne i opiekuńcze. T. 12. pod. red. T. Smyczyńskiego. Warszawa 2003, s. 259.

[13] Patrz art. 109 - 111 KRO.

[14] Andrzejewski., jw. s. 138.

[15] Tamże, s. 138.

[16] Tamże, s. 138.

[17]  H. Ciepła [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, pod red. K. Piaseckiego. Warszawa 2006, s. 634.

[18]  Tamże, s. 634

[19]  Tamże.

[20] Smyczyński., jw. s. 204.

[21] Tamże.

[22] J. Ignatowicz., M. Nazar. Prawo rodzinne. Warszawa 2005, s. 284 – 285.

[23] Tamże.

[24] J. Winiarz. Prawo rodzinne. Warszawa 1995, s. 214.

[25] Tamże.

[26] Szerzej patrz J. Strzebińczyk  [w:] System prawa prywatnego. Prawo rodzinne i opiekuńcze. T. 12, pod. red. T. Smyczyńskiego. Warszawa 2003, s. 259.